Afscheid van 'Ons-Indië'

Kort na het aftreden van president Suharto reisde journalist Michel Maas naar Indonesië, waar hij achttien jaar verbleef als correspondent. In die tijd veranderde zijn beeld van het land. Toen hij er heenging was dat vooral het beeld dat je in Nederland tegenkomt. Nederland, het land dat zijn voormalige kolonie eigenlijk nog steeds niet kan loslaten en Indonesië nog altijd ziet door de bril van de koloniale herinneringen. Het land van Nina Bobo, 'Ons-Indië' en Slamat tidur, kleine blanda. Het land dat al tachtig jaar niet meer bestaat, maar in Nederland nog voorleeft. Tachtig jaar geleden, op 17 augustus 1945, verklaarde Indonesië zich onafhankelijk, een datum die Nederland nog steeds niet erkent. Tekenend, vindt Maas.

Bij ons staat 27 december 1949 in de boeken, toen koningin Juliana officieel de onafhankelijkheidsoverdracht ondertekende, aan het einde van een bloedige oorlog. Volgens Maas was dit een propagandatruc om gezichtsverlies te maskeren en het zo voor te stellen dat Nederland de kolonie welwillend de onafhankelijkheid gaf.

Kern van het boek is de totaal andere kijk die Indonesië en Nederland hebben op de geschiedenis van de voormalige kolonie. Voor Indonesië was dat een voorbijgaande, al bijna vergeten fase, voor Nederland een niet te verwerken verlies. Nog steeds kijken veel Nederlanders nostalgisch terug naar het Tempo Doeloe, de djongos, de baboe en wellicht ook de njaj. Met trots op wat Nederland allemaal voor de kolonie heeft gedaan. Ethische politiek, ziekenhuizen, wegen, spoorwegen, bruggen, vliegvelden, scholen. Volgens Maas heeft Nederland in de kolonie vooral nietsontziend zijn eigenbelang nagestreefd ten koste van de inheemse bevolking. In Indonesië klinkt de vraag: wat kwamen jullie hier eigenlijk doen en waarom kwamen jullie na de Japanse bezetting terug? Dat de bevolking in 1945 de Nederlanders volkomen zat was, stuitte bij de kolonisator op onbegrip en leidde tot ongebreidelde agressie.

Door de ervaringen tijdens zijn correspondentschap is Maas niet meer de Nederlander die in Indonesië de sporen van het koloniale verleden zoekt, die vertederd glimlacht als hier of daar een Nederlands woord klinkt, maar die zich nog altijd superieur voelt aan wat vroeger de inlander werd genoemd. Indonesiër is hij echter ook nooit geworden. Wel geeft hij voorbeelden van mensen die zo'n beetje tussen de Indonesische werkelijkheid en de koloniale droom leven. En passant komt hij ook met allerlei voorbeelden van het leven in hedendaags Indonesië, waar Nederland zo goed als vergeten is. Dat maakt het voor iedereen die belangstelling heeft voor het koloniale verleden een bijzonder boek. Na lezing ga je misschien toch wat anders aankijken naar 'het groots' dat wij daar hebben verricht.

Michel Maas - De gelogen kolonie. Naar Indonesië om Indië te vergeten. Atlas-Contact 2025.

Slordigheid over het Dordtse slavernijverleden

Onlangs verscheen als deel 43 in de serie Verhalen van Dordrecht Slavernijverleden Dordrecht, geschreven door Sidney Breidel en Rowan van der Stelt. De opzet van het boekje is het slavernijverleden van de stad zichtbaar te maken door middel van een wandeling. Er is een aantal panden in de historische binnenstad van Dordrecht gekozen en daaraan wordt een verhaal gekoppeld waarin de connectie met het slavernijverleden duidelijk wordt gemaakt. Zo wil men een onderdeel van de Dordtse geschiedenis als het ware tastbaar te maken. Het probleem van Slavernijverleden Dordrecht is echter dat de auteurs een beetje op twee gedachten hinken. Zij besteden namelijk ook aandacht aan het systeem van slavernij, een verschijnsel waarvan de meeste mensen zo langzamerhand wel doordrongen zijn van het hoe werkte.

De serie Verhalen van Dordrecht bestaat uit boekjes die maximaal ongeveer 6000 woorden bevatten. Dat biedt eenvoudigweg niet de ruimte voor zowel een behandeling van het systeem van de slavernij als de teksten voor de wandeling. Dan moet je soms met te grote stappen door het verleden heen, zoals dat bijvoorbeeld gebeurt bij de beschrijving van het voormalig woonhuis van de familie Diodati aan de Wijnstraat. Voor wie geen kennis heeft van de artikelen in het e-zine Dordrecht Monumenteel is de tekst over Catharina Zaaijman, de kleindochter van Krotoa niet te begrijpen.

Toen ik deel 38 van de Verhalen van Dordrecht schreef, over de Dordtse letteren, waren er twee eindredacteuren die constructief meedachten. In dit deel staat geen eindredactie vermeld en dat is wellicht de oorzaak dat het een rammelend boekje is geworden.

De inleiding stelt: 'De historische rijkdom van de stad is voor een groot deel vergaard ten koste van tot slaaf gemaakte mensen.' Dat is een ongenuanceerde en gedeeltelijk onjuiste bewering. De 'gouden eeuw' van Dordrecht duurde grofweg van ongeveer 1340 tot 1421 en de rijkdom die toen werd vergaard was voor een aanzienlijk deel gebaseerd op wijn- hout- en graanhandel. Het huis waarin bijvoorbeeld de gebroeders De Witt opgroeiden en waarin Cornelis de Witt tot zijn dood woonde, is gekocht met opbrengsten uit de houthandel. Het zal zeker zo zijn dat een aantal Dordtenaren zich vanaf het begin van de zeventiende eeuw heeft verrijkt door activiteiten in verband met slavernij, en dat is op allerlei plekken in de stad te zien, maar ik zou voorzichtig zijn met termen als 'voor een groot deel'. De relatief korte tijd dat het toen economisch al behoorlijk door Rotterdam en zeker door Amsterdam overvleugelde Dordrecht de derde suikerstad van de Republiek was, rechtvaardigt ook dat 'voor een groot deel' niet. De belangrijkste en meest winstgevende handel in de Republiek was de 'moedernegotie', de handel met het Baltische gebied. Niet met de koloniën en daar zal Dordrecht geen uitzondering op zijn geweest. 

Er wordt beweerd dat 'duizenden Dordtenaren' als matrozen en soldaten naar de koloniën vertrokken. Dat zou ik graag eens door harde cijfers onderbouwd zien. Het zou best kunnen, maar gezien het inwonertal van Dordrecht lijkt 'honderden' mij waarschijnlijker, tenzij de auteurs de hele koloniale periode, voor Indonesië tot 1949 en voor Suriname tot 1975 erbij willen betrekken. 

In de paragraaf 'Systeem van slavernij' wordt met geen woord gerept over de situatie in Afrika, waar de slaven toch vandaan kwamen. Van mij hoeft dat systeem niet te worden uitgelegd, maar als je het wel doet, dan kun je niet aan de wijze waarop in grote delen van Afrika tegen slavernij werd aangekeken voorbij gaan.

Het West-Indisch Huis dankt zijn naam aan één van de daarvoor afgebroken drie huizen, dat werd gebruikt om koopwaar van de WIC op te slaan. Het huidige pand werd in 1735 gebouwd door suikerraffinadeur Frederik Wilkens. Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat bewindhebbers van de Kamer van de Maze van de WIC (gevestigd te Rotterdam) in een pakhuis in Dordrecht vergaderden of in het huis van een Dordtse suikerraffinadeur, maar wellicht vertellen de bronnen anders. Dan geef ik mij graag gewonnen.

Bij het voormalig woonhuis van François Valentijn komt ook de slavernij in Oost-Indië ter sprake. Die is inderdaad lang onderbelicht gebleven en daar wordt nu volop onderzoek naar gedaan. Niet vermeld wordt de rol van de lokale bevolking in de slavenhandel in de Oost en evenmin dat de VOC in de 17e eeuw terdege rekening moest houden met de wensen en verlangens van lokale vorsten met name die van Mataram op Java. Omdat de VOC van lieverlee steeds meer door lokale heersers in hun onderlinge machtsstrijd werd betrokken, evolueerde zij van een maatschappij die een aantal handelsposten stichtte tot een territoriale heerser, maar het gaat uiteraard te ver om dat in een katern van ongeveer 6000 woorden allemaal te behandelen. Ik had evenwel graag de vermelding gezien dat de slavernij in de Oost bij lange na niet alleen een zaak van de Nederlanders was. Overigens blijkt uit onderzoek door historicus Piet Emmer dat het Nederlandse aandeel in de trans-Atlantische slavenhandel over de hele periode ongeveer 5% bedraagt, met uitzondering van een korte tijd rond 1648, toen de Republiek in deze handel voorop liep.

In de paragraaf over de Grote Kerk en de rol van de kerken wordt beweerd: 'Kerken profiteerden ook van de koloniale handel, omdat plantage-eigenaren, suikerraffinadeurs en andere mensen actief in de koloniale handel donaties deden aan kerken.' Nou, dat is een opzienbarende mededeling. Hier wordt een en ander wel een klein beetje aan de haren erbij gesleept. Natuurlijk 'profiteerden' ook bezoekers van de koffiehuizen van de slavernij, anders was hun 'bakkie' wellicht niet te betalen geweest om niet te spreken van al die rokers van tabak. 

Waar ik me aan stoor is het gebruik van de term 'witte mensen' en 'zwarte mensen'. Zo worden ze misschien wel genoemd in het Engels, maar ik ben nog nooit een wit en evenmin een zwart mens tegengekomen, ook niet op mijn uitgebreide tochten door het binnenland van Suriname. Witte mensen in plaats van blanken en zwarte mensen in plaats van mensen van kleur wordt klakkeloos uit het Amerikaans overgenomen, waar de racistische tegenstellingen beslist anders zijn dan in de Nederlandse maatschappij. Ik vind dat we dat niet moeten doen, evenmin als het gebruik van die ontzettend lelijke uitdrukking 'tot slaaf gemaakten'. Iedere papegaai in de Nederlandse media bouwt die na. In Amerika heeft men het over enslaved, een term waarvoor geen Nederlands equivalent bestaat. Dat is ook niet nodig want iedereen met een beetje verstand begrijpt dat slaven hun situatie niet vrijwillig als beroep hebben gekozen. Daarvoor is dat rare 'tot slaaf gemaakten' volstrekt overbodig.

Jammer, voor wie zich verder wil verdiepen in het onderwerp, is dat in de literatuurlijst het standaardwerk De Nederlandse Slavenhandel 1500-1850 van P.C. Emmer ontbreekt. 

Slavernijverleden Dordrecht is een uitgave van Stichting Historisch Platform Dordrecht en voor euro 4,95 verkrijgbaar bij de plaatselijke boekhandel en Kenniscentrum Augustijnenhof. 

Bejubeld & vereerd, verguisd & veracht

'Van Heutsz is de meest omstreden militair uit de Nederlandse geschiedenis,' meldt de flaptekst van de biografie die Vilan van de Loo schreef over J.B. van Heutsz (1851-1924). Het zou zomaar kunnen, al melden zich onder invloed van de discussie over het koloniale verleden van Nederland inmiddels ook wel wat andere kandidaten. Jan Pietersz. Coen, bijvoorbeeld en in een iets recenter verleden kapitein Raymond Westerling. Hoe dan ook, omstreden is Van Heutsz zeker, wat ondermeer mag blijken uit de naamsverandering van het Van Heutsz-monument in Amsterdam, dat tegenwoordig door het leven gaat als Indië-monument.

Zeker in het huidige tijdsgewricht waarin de debat over het koloniaal verleden nogal eens wordt gedomineerd door vooringenomen leken zonder veel kennis van de feitelijke gang van zaken, is het publiceren van een biografie van Van Heutsz een ietwat hachelijke zaak. Vilan van de Loo is er echter in geslaagd tot een evenwichtige beschrijving van het leven van de oud-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië te komen. Kritisch waar nodig, instemmend waar mogelijk, waarbij ze nergens doorslaat en de nuances scherp in de gaten houdt. Na de beschrijving van Van Heutsz zijn jeugd, waarin onder meer aandacht voor de rol van zijn drankzuchtige vader, eveneens militair, en zijn aanvankelijk moeizame carrière bij het leger, is er ruime aandacht voor de betekenis van Van Heutsz voor Nederlands-Indië, met uiteraard veel oog voor zijn rol in Atjeh, maar zeker ook voor het 'pacificeren' van de Buitengewesten. Daaraan lagen ethische, strategische, buitenlands politieke en economische motieven ten grondslag. Van Heutsz had een scherp oog voor de kwetsbare positie van Nederland als koloniale mogendheid. Een kleine natie van geringe militaire betekenis en niet direct behept met een sterk martiale mentaliteit. Als gouverneur-generaal heeft hij krachtig gestreefd naar modernisering van de strijdkrachten, met name in Nederlands-Indië. Daarbij stuitte hij menigmaal op de spreekwoordelijke Nederlandse zuinigheid.

Na afloop van zijn Indische carrière speelt van Heutsz enige tijd als 'bekende Nederlander' een niet onaanzienlijke rol in het maatschappelijk en bedrijfsleven. Langzamerhand zien we hem echter naar de achtergrond verdwijnen, zodat hij in zijn laatste jaren toch vooral een levende legende lijkt te zijn geworden. Op paradoxale wijze neemt zijn rol na zijn dood toe als hij wordt vereerd als een soort uithangbord dat het geloof van de Nederlandse natie in de eigen koloniale voortreffelijkheid moest inspireren.

Vilan van de Loo schetst, zoals het mijns inziens hoort, van de persoon van Van Heutsz een genuanceerd beeld. Ja, hij was een houwdegen bij tijd en wijle, daar konden ze in Atjeh, maar ook op Bali en Lombok van meepraten. Ja, hij was een bemoeial die zijn mond moeilijk kon houden en zich vaak op nogal botte wijze in zaken mengde. Nee, hij was niet de oer-conservatief zoals hij tegenwoordig in discussies nog weleens wordt afgeschilderd. Hij had ook bepaald progressieve opvattingen. Bijvoorbeeld over het inschakelen van 'inlanders' bij het binnenlands bestuur van Indië. Bijvoorbeeld over het streven naar kiesrecht en gelijke rechten voor vrouwen. Bijvoorbeeld over de wenselijkheid het onderwijs onder de Indische bevolking te bevorderen. Van de Loo staat zeker kritisch tegenover het kolonialisme, maar ze heeft niet alleen oog voor de negatieve kanten van hoe dat door Van Heutsz werd belichaamd. 

Interessant is de wederzijdse bewondering tussen Van Heutsz en koningin Wilhelmina. Verrassend de vriendschap tussen mevrouw Van Heutsz en Mina Kruseman, feministe van het eerste uur. Vooral als gouverneur-generaal was Van Heutsz een zeer druk bezet man, een zaak waaronder zijn gezinsleven leed, maar toch vraag je je af in hoeverre zijn echtgenote op de achtergrond een rol heeft gespeeld. Dat komt in het boek niet echt uit de verf. 

De naam Van Heutsz ging in de loop van de geschiedenis van bejubeld en vereerd naar verguisd en veracht. Dat de waarheid, zoals vaak, ergens in het midden ligt blijkt uit deze biografie, geschreven in een stijl die het lezen tot een waar genoegen maakt, maar dit terzijde.

Vilan van de Loo, Uit naam van de majesteit. Het leven van J.B. van Heutsz 1851-1924. Prometheus 2020.

The Dutch Conquest of the Banda Islands (1599-1621)

At the end of the sixteenth century the Dutch set out in search of the sea route around Africa to the East Indies. One of the reasons they did so was to obtain spices which were produced in the Moluccas and Banda Islands. The latter were particularly famous for its cloves and mace. When the Dutch arrived in the Bandas, situated to the south of the island of Ceram, it seemed that contacts between them and the Bandanese were to develop cordially. However, this soon changed when mutual violence occurred. In this text we are dealing with the question how Dutch-Bandanese relations developed between 1599 and 1621 and how they were influenced by the role played by competitors in the archipelago, particularly the English.

In Search of Cloves and Mace

The Dutch had political, strategic as well as economic reasons for opening their own direct trade route to the East Indies. The first two had to do with the Eighty Years War fought between the Dutch and the Habsburg rulers of the Netherlands which finally resulted in the official recognition of the independence of the Dutch Republic (1648). The economic reason was to share in the lucrative spice trade between the East and Europe. However, as soon as the Dutch arrived in the Indonesian archipelago they realised that competition, particularly by the Portuguese and the English, could be a threat to the profits of trade, which made them decide to establish a monopoly even if this meant having to use force (Hall p. 321). As it soon became evident that the power of the Portuguese was already in decline by the time the Dutch arrived, many of them began to perceive the English as their main competitors in the East.

When the first Dutch expedition under van Heemskerk arrived (1599), it was well received and a right to trade with the Bandas was agreed upon. However, soon attempts to establish a monopoly by forcing the islanders to trade solely with the Dutch were to meet with great disapproval by the Bandanese. As spices were in great demand, prices tended to rise making it worth while for the inhabitants of Banda to play off one competitor against the other. This soon soured relations with the demanding Dutch.

Dutch, English, Bandanese

Though the Dutch presence in the Moluccas was considerably stronger than the English due to better organisation, better equipment and greater financial backing (Ricklefs, p. 23), the latter were perceived as the greatest threat to the profits of the VOC. As a result of this the company tried to exclude the English from trading whenever possible even to the extend of not or very reluctantly carrying out the agreement made by England and the Dutch Republic concerning eastern trade. As the end of the so-called Twelve Year's Truce with Spain (1609-1621) was approaching and a renewal of the hostilities was likely, the States-General of the Dutch Republic thought to come to some sort of understanding with the English. The agreement, concluded in 1619, contained provisions for sharing the spice monopoly. A third of the trade was for the English, two thirds for the Dutch. Long before the agreement there had been incidents between Dutch and English traders in the archipelago and the treaty, news of which only reached the Indies in April of the following year, largely remained a dead letter, mainly due to open obstruction of it by Jan Pieterszoon Coen, governor-general of the VOC from 1617-1623 and again from 1627-1629. Coen was determined to do whatever lay in his power to enforce the Dutch monopoly even to the extend of using force.

Problems in the Bandas started when in 1602 five Dutch traders on the islands, part of a group that had stayed behind in expectation of the next trading fleet, were murdered while the remaining ten were forced to leave. Apparently a quarrel about a Dutch loan to the Bandanese lay at the bottom of this incident (Van Goor, p. 85). Despite this the 1602 trade agreement was renewed in 1605, but again the Bandanese continued their trade with the English and other competitors of the VOC.

In 1609 a large Dutch fleet under admiral Verhoeff arrived in the Bandas. Though reluctantly the inhabitants of Banda Neira offered Verhoeff the right to build a fortress and they somehow managed to convince the admiral and his company to come ashore without bringing a guard. He was ambushed and murdered together with forty-six others. The fortress however was established by his successor vice-admiral Hoen and a new trade agreement signed, which was again from time to time ignored by the Bandanese. Though the Dutch managed to strengthen their position in the Bandas and the Moluccas, incidents with the English who persisted in their efforts to trade continued. These efforts, though greatly irritating the Dutch, had only limited success, mainly because the English were not powerful enough to offer the natives sufficient support in the event of Dutch retaliation (Hall, p. 325). The VOC on the other hand showed a growing determination to have its own way.

John Jourdain and Jan Pietersz. Coen

In 1613 the Englishman John Jourdain founded a factory at Macassar. Soon he became the leading figure in the struggle against the Dutch, particularly when he became president of the English settlement at Bantam on Java. Jourdain thought a show of determination would constrain the Dutch, but he underestimated Jan Pieterszoon Coen. When the English seized a Dutch ship, the Zwarte Leeuw, off Bantam in December 1618, to use as a security against VOC actions, Coen attacked the English factory at Jacatra and destroyed it. Leaving a garrison to defend the VOC position at Jacatra he sailed to the Moluccas for reinforcements and returned in May to relieve the Dutch and drive the English and the forces of the sultan of Bantam out. Jacatra rose out of the ashes to which it was reduced by Coen as Batavia, which would become the administrative centre of the VOC and later on the capital of the Dutch East Indies until 1949.

When the English under George Ball arrived at Banda Neira in March 1615, they were met by a strong Dutch force. Ball therefore decided to divert his ships to Ay in order to get cargo. The Dutch however attacked the island, but were driven off by the natives with English help. This was only a temporary success. The Dutch were by now determined to establish their monopoly by force (Hall, p. 326). Even though the English sent a small fleet to the Bandas again in 1616, which could not do much to assist the natives in the face of overwhelming Dutch power, the latter overran Ay in December. The English thereupon sent two ships to the isle of Rhun offering it protection, but they were seized by the Dutch. VOC admiral and predecessor of Coen as governor-general, Laurens Reaal offered the English a deal: if they agreed to allow the Dutch to treat the islands as they saw fit, their ships would be returned. The English refused. However brave this refusal looked, it did not help the natives much, as the English could do little more than offering encouragement. In November 1617 Reaal demanded the English evacuation of Rhun. The English refused to do so and for the time being the situation remained as it was, though through English instigation there were several attacks by locals on the Dutch on Banda Neira (Fort Nassau) throughout 1618 and 1619. After the destruction of Jacatra Coen decided it was time to strike in the Bandas. The final act of the drama however was delayed by the arrival in the archipelago in April 1620 of the news of the Anglo-Dutch treaty, news that must have certainly displeased the governor-general.

Final Act

In the nineteenth century Jan Pietersz. Coen became one of the popular great men in Dutch history and he remained so until well into the twentieth century. Few Dutch historians however would now agree with the words of admiration once used to describe the establishment of VOC power in the archipelago: 'Daar werd iets groots verricht' (Something great was achieved out there). No doubt Coen did establish the VOC monopoly in the Bandas and generally put Dutch power in the archipelago on a strong footing, but the way he did so was even in his own days not wholly uncriticised.

Though officially the English were to have their third share in the spice trade of the Moluccas and the Bandas, Coen took his time to act according to the Anglo-Dutch treaty, to such an extend that some historians accuse him of openly sabotaging it (Hall, p. 331). The treaty implied that the instructions Coen received from Holland in 1618 to use force if necessary to expel all foreigners from the archipelago did not apply to the English. However, Coen decided that this should but remain a dead letter. He insisted on the need to occupy the islands as the only way of establishing the VOC monopoly.

Using the pretext that the Bandas traded with the Spanish enemy on Tidore, a VOC squadron under Coen attacked Lonthor (Banda Besar) in January 1621. Though the islanders resisted fiercely they were forced to surrender in March. Fearing a Dutch attack the inhabitants of Rhun made their submission too. The Bandanese were convinced that they were betrayed by the English who did not offer any help because they lacked the power to do so and also felt bound to the Anglo-Dutch treaty (Hall, p. 332). Soon after their official surrender the people of Lonthor (Banda Besar) started a serious revolt. This came to Coen as a present from heaven, because it gave him the excuse to carry out his plan to solve the problem of the Bandas once and for all. This meant removing all the original inhabitants from the islands and repopulating them with settlers from elsewhere that would be fully loyal to the VOC. This plan was ruthlessly carried out after first having treated and executed the headmen accused of leading the revolt. Even in Coen's own days servants of the VOC who were witnesses on the scene were shocked and disgusted by the violence used (Van Goor, p. 82/ Hall, p. 333).

The conquest of the Bandas and the subsequent clearances of the islands meant that the Anglo-Dutch cooperation as provided for in the treaty of 1618 had completely broken down even though in name it still existed. The final blow came on the island of Amboina (Ambon) in 1623, when eighteen English traders were arrested by the Dutch. They were accused of conspiring against the Dutch fortress and thereupon tried and executed.

The Use of Violence

Violence was not an uncommon way for powerful traders in the archipelago to set things right in case they felt wronged. In many ports violence was not, or not yet, a monopoly of the state. The situation varied from place to place, but particularly in those areas where states were either small and weak or not yet fully developed, trading companies like the VOC and the EIC tended to fend for themselves. Already the first voyage of the Dutch (1595-97), under Cornelis de Houtman, was marked by violence (Van Goor, p. 82/83). It was not constricted to the Europeans either, although their influence and power, both financial as well as military, played an important role in the continuously flaring up of conflicts between the myriad of competing smaller and bigger states in the archipelago.

When it was founded the VOC was not only granted a trade monopoly with the East by the States General of the Dutch Republic, but it specifically obtained the right to maintain men of war as well as to raise an army not only in order to establish and defend its monopoly, but also to wage war on the enemies of the Republic, the Spanish and Portuguese. Once in the east the Dutch soon began to see the English, who followed in their trail, as the largest threat to their monopoly. At first this quite surprised the English, who sympathised with the Dutch in their struggle against the king of Spain and who tended to see them as their natural allies in Europe (Hall, p. 321). As Hall implies, the English no doubt reacted indignantly towards the aggression by the Dutch, which probably made them more determined to get their share of trade without giving in to demands they thought profoundly unreasonable. This reaction however may have been regarded by the Dutch as proof of the soundness of their suspicions against the English and therefore encouraged them to drive the enemy out, if needed by force.

No doubt the violence used by Coen was excessive and recognised as such at the time. Yet Coen was never condemned nor reproved by the Heeren XVII (the board of governors of the VOC). Dutch violence was probably encouraged by three factors. First of all irritation about English insistence on trading with the Bandas and fear that this would finally lead to a failure in maintaining the VOC's valuable trade monopoly and secondly the behaviour of the Bandanese themselves who were constantly breaking their agreements with the Dutch not seldom using violence and murder as well, as we saw in the case of admiral Verhoeff and his company. Thirdly the person of Coen himself, a man who was to carry out his mission with whatever means possible in the most determined way. 

Conclusion

At first it looked like relations between the Dutch and the Bandanese would develop peacefully, but they were soon at loggerheads with each other. The Dutch insisted on establishing a trade monopoly, but the Bandanese thought to profit from the continuously rising price of cloves and mace and therefore carried on their trade with the competitors of the VOC, particularly the English. The Dutch, who became more and more suspicious of the English and who feared the monopoly would finally be lost, decided that the only way of maintaining it was to conquer the islands. The actual conquest was only slightly delayed by the Anglo-Dutch treaty, which was almost certainly wilfully ignored by Jan Pietersz. Coen. That he could do so shows how powerful the VOC had become as a 'state in the state.' Even though there was some criticism of the excessive violence Coen used in the Bandas, his actions were finally approved by his superiors and the States-General and until far into the twentieth century looked upon as a token of Dutch enterprise and heroism in the east.

Literature

J.H.C. Blom & E. Lamberts (ed.), Geschiedenis van de Nederlanden. Amsterdam 1994.

C.R. Boxer, The Dutch Seaborne Empire. Harmondsworth 1973 (1965).

D.W. Davies, A Primer of Dutch Seventeenth Century Overseas Trade. The Hague 1961.

Holden Furber, Rival Empires of Trade in the Orient, 1600-1800. Minneapolis 1976.

Femme S. Gaastra, De Geschiedenis van de VOC. Zutphen 19912 .

J. van Goor, De Nederlandse Koloniën. Geschiedenis van de Nederlandse expansie, 1600-1975. The Hague 1994.

D.G.E. Hall, A History of South-East Asia. 4th Edition. London 1981.

Jonathan Israel, Dutch Primacy in World Trade, 1585-1740. Oxford 1989.

M.C. Ricklefs, A History of Modern Indonesia. London 1988.

Jan & Annie Romein, Erflaters van onze beschaving. Nederlandse gestalten uit zes eeuwen. Amsterdam 19719 (On J.P. Coen).

First published in Anistoriton, Athens 2000.